Wsparcie psychologiczne dla osób g/Głuchych

Osoby doświadczające trudności w słyszeniu różnią się sposobem komunikacji oraz przyswajania języka. Dla części z nich pierwszym językiem jest język polski. Pomimo trudności w słyszeniu opanowały one mowę oraz jej rozumienie w stopniu umożliwiającym skuteczną komunikację. Często korzystają z technologii wspierających słyszenie (np. aparaty słuchowe, implant ślimakowy). Z kolei dla innych osób pierwszym językiem jest język migowy (na terenie Polski jest to polski język migowy - PJM).

Osoby komunikujące się językiem migowym zwracają uwagę, że jest on dla nich elementem tożsamości. Traktują fakt niesłyszenia jako element identyfikacji kulturowej, a nie niepełnosprawność. Osoby identyfikujące się z tą społecznością preferują nazywanie ich Głuchymi (od dużej litery tak jak inne mniejszości np. Kaszubi, Ślązacy). Podkreślają, że określenie głuchy (od małej litery) zwraca uwagę na sam fakt niesłyszenia, natomiast określenie Głuchy (od dużej litery) wskazuje na przynależność do mniejszości językowo-kulturowej. Nie każda osoba, która doświadcza trudności w słyszeniu będzie się utożsamiała ze społecznością osób Głuchych. Dla osób Głuchych foniczny język polski jest językiem obcym (zarówno, jeśli chodzi o sposób przyswajania jak i jego znajomość). Niektóre osoby decydują się na korzystanie z technologii wspierających słyszenie, mimo to wciąż uznają język migowy za swój naturalny i pierwszy język. Dzieje się tak często w wielopokoleniowych rodzinach Głuchych.

Polski język migowy (PJM) jest językiem wizualno-przestrzennym, w przeciwieństwie do fonicznego języka polskiego. PJM posiada odrębną gramatykę, która nie jest tożsama z gramatyką języka polskiego. Osoby Głuche znają język polski w różnym stopniu. Podobnie, jak osoby słyszące znają języki obce na zróżnicowanym poziomie. Dlatego komunikacja pisemna z osobami Głuchymi nie zawsze jest efektywna - zależy ona od stopnia znajomości języka polskiego przez daną osobę. Badania prowadzone w Stanach Zjednoczonych pokazały, że przeciętna osoba Głucha czyta tekst w języku angielskim na poziomie czwartej klasy szkoły podstawowej. Badani pacjenci Centrum Zdrowia Psychicznego dla Osób Niesłyszących czytali teksty w języku angielskim na poziomie pierwszej klasy szkoły podstawowej. Specjalistyczne słowa jak “złudzenie” czy “halucynacja” mogą nie być dla nich zrozumiałe. Oczywiście, osoby Głuche należące do społeczności akademickiej najczęściej znają język polski w zaawansowanym stopniu (w toku studiów czytają artykuły specjalistyczne i piszą prace dyplomowe w języku polskim), jednak wciąż pozostaje on dla nich językiem obcym i mogą preferować komunikację w swoim naturalnym języku. 

Osoby g/Głuche niejednokrotnie borykają się z trudnościami psychicznymi. Co prawda, brak jednego ze zmysłów nie powoduje takich następstw neurobiologicznych, by predysponować do chorób psychicznych. Powodem takiej sytuacji mogą być jednak zróżnicowane kompetencje komunikacyjne i znajomość języka, ilość i jakość kontaktów społecznych, zmniejszone rozumienie wydarzeń i procesów społecznych ze względu na ograniczony dostęp do środków masowego przekazu. Biorąc pod uwagę różne warunki rozwoju, utrudniony proces pokonywania kryzysów rozwojowych, trudności komunikacyjne, można nawet spodziewać się, że odsetek osób z trudnościami psychicznymi będzie w przypadku zbiorowości osób g/Głuchych wyższy niż w całej populacji. 
Na terenie Polski nie ma żadnej placówki zajmującej się problemami zdrowia psychicznego, która byłaby ściśle przeznaczona na potrzeby osób g/Głuchych. W niektórych krajach takie instytucje rzeczywiście się pojawiają, w dużej mierze wymuszają to procesy sądowe osób g/Głuchych, które są pozbawione właściwej opieki psychiatrycznej i psychologicznej. Doświadczenia innych krajów wskazują na potrzebę spersonalizowania diagnostyki i leczenia g/Głuchych ze szczególnym poszanowaniem dla kultury osób Głuchych. Osoby Głuche, dla których pierwszym językiem jest język migowy bez względu na rodzaj trudności psychicznej jakiej doświadczają, potrzebują możliwości skorzystania ze wparcia w tym języku.

Często osoba Głucha nie przyznaje się, że nie rozumie zadawanych pytań, kiwa twierdząco głową, by w swoim mniemaniu dobrze wypaść. Może to dawać specjaliście pozorne odczucie, że komunikacja przebiega poprawnie. Standardowe procedury medyczne zastosowane wobec osób Głuchych mogą dać inne efekty niż w przypadku osób słyszących. Przykładowo, założenie pasów bezpieczeństwa powoduje odebranie osobie Głuchej możliwość komunikacji (brak możliwości migania). Z kolei zdjęcie pasów może spowodować nadaktywność gestów, ponieważ pacjent wyraża wcześniej zablokowane emocje. Jednym z elementów gramatyki PJM jest mimika, nadaje ona sens przekazywanemu komunikatowi. Obserwując osobę będącą pod wpływem silnych emocji migającą szybko, charyzmatycznie, używając mimiki można mylnie dojść do wniosku, że jest to osoba agresywna, impulsywna. Agramatyczne posługiwanie się językiem polskim, bez znajomości sytuacji osób Głuchych, mogłoby zostać uznane za skutek zaburzenia neurologicznego lub niepełnosprawności intelektualnej. Uwagi i wskazówki tłumacza mogą prowadzić do weryfikacji poglądów specjalisty i zmiany interpretacji wypowiedzi pacjenta. Kluczowy jest wybór odpowiedniego tłumacza. Powinien to być tłumacz specjalizujący się w obszarze zdrowia psychicznego, znający specjalistyczne słownictwo i charakter pracy terapeutycznej. Kluczowe jest, aby osoba Głucha miała możliwość samodzielnego wyboru osoby tłumacza lub poproszenia o jego zmianę. Zgodnie z kodeksem etycznym jedną z zasad obowiązujących tłumacza jest bezstronność. W związku z tą zasadą oraz charakterem udzielania wsparcia psychologicznego wskazane jest, aby tłumacz nie był członkiem rodziny. Jednak najistotniejsze, przy wyborze tłumacza, powinny być indywidualne preferencje osoby tłumaczonej. Przykładowo, student może nie czuć się komfortowo, gdyby zarówno jego zajęcia dydaktyczne oraz konsultacje ze specjalistą były tłumaczone przez jedną osobę. Osoba tłumaczona może mieć również preferencje dotyczące płci tłumacza. Osoba Głucha powinna darzyć zaufaniem tłumacza i czuć się swobodnie w jego obecności. Preferencje mogą być rożne i zależeć od indywidualnych doświadczeń wynikających z dotychczasowej współpracy z tłumaczami. Jedna osoba będzie chciała, aby tłumaczem była osoba obca, wcześniej nieznana. Dla innej osoby istotne może być, aby wcześniej miała okazję współpracować z danym tłumaczem. Znać jego sposób migania, ustalić z wyprzedzeniem używane słownictwo. W przypadku PJM ustalenie słownictwa może być szczególnie istotne, z uwagi na jego dynamiczny rozwój. Może się zdarzyć, że dla pewnych specjalistycznych pojęć nie ma jeszcze znaków w PJM. Nie oznacza to, że PJM jest językiem ograniczonym i można w nim przekazać tylko uproszczone treści, a raczej z faktu, że osoby Głuche nie były dopuszczone do możliwości zdobywania wiedzy w tej dziedzinie.
W trakcie komunikacji z tłumaczem częstym zjawiskiem jest zwracanie się do tłumacza, zamiast bezpośrednio do osoby Głuchej. Przykładowo: “Proszę zapytać Pana jak się czuje.” Poprawną formą jest zwracanie się bezpośrednio do osoby Głuchej, np. “Jak się Pan czuje?” oraz utrzymywanie wzroku z osobą Głuchą, a nie z tłumaczem. 

Na Uniwersytecie Jagiellońskim dostępna jest usługa Tłumacz Migam, która daje możliwość natychmiastowego połączenia się online z tłumaczem polskiego języka migowego. Połączenia są nielimitowane i można je nawiązać od poniedziałku do niedzieli w godzinach 8-20.

Aby skorzystać z usług tłumacza online nie jest potrzebny specjalistyczny sprzęt. Wystarczy jedynie dowolne urządzenia wyposażone w kamerę, mikrofon i z podłączeniem do Internetu. Szczegółową instrukcję korzystania z usługi Tłumacz Migam można znaleźć na stronie internetowej Centrum Dostępności: link do instrukcji Tłumacz Migam. Usługa Tłumacz Migam jest przeznaczona głównie do tłumaczenia rozmów o charakterze codziennych kontaktów administracyjnych (dziekanat, biblioteka, wydziały). Można skorzystać z tej usługi przy pierwszym kontakcie z osobą Głuchą (szczególnie, gdy przyjdzie niezapowiedzianie, ponieważ połączenie z tłumaczem następuje zazwyczaj w ciągu jednej minuty) w celu umówienia terminu konsultacji, udzielenia podstawowych informacji. Natomiast tłumaczenie zaplanowanej konsultacji wymaga innych rozwiązań i innej organizacji procesu tłumaczenia. 

Warto podkreślić, że obecność tłumacza nie zawsze musi być preferowanym rozwiązaniem przez osobę g/Głuchą. Osoba doświadczająca trudności w słyszeniu nie musi znać języka migowego lub nawet jeżeli go zna, ma prawo zrezygnować z jego obecności. Dla niektórych osób rozmowa o doświadczanych trudnościach może być wyzwaniem i otwarcie się przed specjalistą wiąże się z  ogromnym wysiłkiem. Obecność dodatkowej osoby (tłumacza) może dodatkowo wzmagać uczucie dyskomfortu. W takiej sytuacji osoba g/Głucha może komunikować się wybraną przez siebie i w jej odczuciu najbardziej efektywną metodą (np. odczytywanie mowy z ruchu warg, tekst pisany). 

Dobre praktyki w komunikacji z osobami g/Głuchymi

1. Skutecznym i kulturalnym zwróceniem uwagi osoby g/Głuchej stojącej bokiem lub w pewnej odległości od rozmówcy jest machanie ręką. Gdy osoba g/Głucha jest odwrócona tyłem i znajduje się w niewielkiej odległości od rozmówcy można lekko klepnąć ją w obszarze ramion lub rąk. W przypadku gdy osoba g/Głucha znajduje się w dużej odległości i rozmówca nie jest w stanie nawiązać z nią kontaktu wzrokowego, można poprosić osobę słyszącą, będącą w okolicy o zwrócenie uwagi osoby g/Głuchej.  
2. W przypadku gdy osoba g/Głucha odczytuje słowa z ruchu ust rozmówca powinien:
   a.utrzymać odległość około 1 metra od osoby g/Głuchej i na jej prośbę odpowiednio ją dostosować, tj. zmniejszyć lub zwiększyć,
   b.mieć skierowaną twarz ku osobie g/Głuchej, nie zasłaniać ust, mówić wolno i wyraźnie z zachowaniem naturalnej mimiki i gestykulacji, 
   c.unikać okien lub źródeł światła za plecami, które rzucają cień na twarz,
   d.w przypadku noszenia maseczki, zdjąć ją,
   e.gdy rozmówców jest więcej, unikać jednoczesnego zabierania głosu i informować
   o zmianie osoby mówiącej.
3. Strona obsługująca nie powinna podnosić głosu, chyba że zostanie o to wyraźnie poproszona przez osobę g/Głuchą.
4. Strona obsługująca powinna zadbać o odpowiednie warunki pomieszczenia, w którym będzie prowadzona rozmowa z osobą g/Głuchą:
   a.wyeliminować lub zminimalizować hałas (np. wyłączyć klimatyzator, wentylator, zamknąć okna wychodzące na ulicę), 
   b.zapewnić dobre oświetlenie pomieszczenia.
5. Mowa osób g/Głuchych i może różnić się od mowy innych osób i być niewyraźna. Gdy pojawiają się trudności w zrozumieniu mowy osoby g/Głuchej można podać jej kartkę i długopis oraz poprosić o zapisanie komunikatu.

Poniżej znajdują się linki do stron internetowych osób, które udzielają wsparcia psychologicznego bezpośrednio w Polskim Języku Migowym (PJM), bez potrzeby korzystania z tłumacza.

Konsultacje psychologiczne w polskim języku migowym:

Sylwia Lipińska-Wycisk

Anna Martyniuk-Białecka

O autorce

Aneta Uhruska - tłumaczka polskiego języka migowego, współpracowniczka Centrum Dostępności UJ.